Türkçede Büyük Ünlü Uyumu - edebiyat konuları | Türkçede Büyük Ünlü Uyumu - edebiyat konuları
Kolay Türkçe

Türkçede Büyük Ünlü Uyumu

Not: Büyük ünlü uyumu Türkçenin ilk döneminden itibaren geçerliliğini koruyan bir kuraldır. Türkçenin ilk dönem metinlerinde (örneğin Orhun Yazıtları) bile bu kural yer almaktadır. Şu yazımızda da bahsettiğimiz gibi özellikle bir kelimenin Türkçe kökenli olup olmadığına bakmak için öncelikle Büyük Ünlü Uyumuna yani bilimsel bir ifadeyle Kalınlık-İncelik Uyumuna bakmamız gerekiyor. Eğer sözcük bu kurala uyuyorsa daha sonraki kurallara bakabiliriz.

Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb.

Büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe kelimeler de var­dır: anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman vb.

Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret vb.

Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli vb.

-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz: akşam-leyin, bakla-­gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.

-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb.

-ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vb.

Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler vb.

Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sa­dakati, santral / santraller vb.



Etiketler: , ,
  1. 1 Baglantiveren(ler)

  2. Ağu 16, 2012: Küçük Ünlü Uyumu | Anadilim – Dil ve Edebiyat Topluluğu

Yorumunu Ekle