Deneme - edebiyat konuları | Deneme - edebiyat konuları
Kolay Türkçe

Deneme

Yazarın duygu ve düşüncelerini, herhangi bir ispat zorunluluğu olmadan, samimi bir üslûpla, okuyucuyla konuşur bir şekilde kaleme almasıdır.

Dünya edebiyatında en önemli deneme yazarı olarak bilinen Montaigne, en ünlü kitabı “Denemeler“in önsözünde şöyle söylemektedir:

Eğer mümkün olsaydı karşınıza anadan doğma çıkardım. Bu kitapta size asla bir şey kanıtlama iddiam yoktur. Elimden geldiğince size beni anlattım. Bana hak vermenizi ya da yargılamanızı istemiyorum

Demek ki, denemede yazar aslında birebir kendini anlatmaktadır. Hiçbir ispata ihtiyacı yoktur. Fikirleri, kendinin olduğu için değerlidir. Tartışmaya girmez.

Denemenin özellikleri

1. Deneme yazarı konu seçiminde özgürdür, kendini kısıtlamaz.
2. Anlatımda kesin yargılar kullanmaz. Daha esnektir. (Kesin yargılar kullansaydı o makale olurdu.)
3. Anlatım oldukça samimidir. Okuyucuyla konuşur gibi yazar hatta ara ara okuyuculara dikkati çekmek adına sorular sorar.
4. Kişiyi ilgilendiren bir yazı türü olduğu için benmerkezli yazılar türüne sokabiliriz.

Dünya edebiyatında deneme

Deneme deyince aklımıza ilk olarak Motaigne gelmektedir. Montaigne 1533-1592 yılları arasında yaşamış Fransız yazardır. 1580 ve 1595 yıllarında kaleme aldığı “Denemeler” bu türün en mühim eseri olarak kabul edilir.

Yine dünya edebiyatına baktığımızda F. Bacon, T.S. Eliot, J.P. Sartre, Andre Gide, Rainer Marie Rilke, Schopenhauer, Russell gibi yazarlar deneme yazıları kaleme almışlardır.

Türk edebiyatında deneme

Deneme bizde esas bir yazı türü olarak kabul görmez. Bunun yerine yazarların, romancıların birer yan uğraşı olarak kabul görür. Türk edebiyatında deneme deyince aklımıza ilk olarak Nurullah Ataç gelmelidir.

Ahmet haşim’in “Bize Göre” isimli eseri, Ahmet Rasim’in “Eşkâl-i Zaman”ı, Refik Halit’in “Bir Avuç Sarma” bu türün ilk örnekleri arasında gösterilir.

Sabahattin Eyüboğlu, Oktay Akbal, Melih Cevdet Anday, Suut Kemal Yetkin bizde bu türün en mühim yazarlarıdır.

Not: Deneme ve Sohbet türünü birbirine karıştırmamak gerekir. Aralarındaki en mühim fark, denemede karşılıklı konuşma yoktur. Yazar okuyucuya soru sorar ama bu dikkati çekmek içindir. Ancak sohbette karşılıklı konuşur gibi yazmak esastır. Sanki bir soru sorulup da ona cevap veriyormuş gibi.

Deneme Örneği:

Son dönem yazılı ve görsel basında “öğretmenin itibarı” kavramını sıklıkla duyar olduk. Birçok kesim “öğretmenin itibarı”nın kalmadığından dem vurup duruyor. Açıkçası bu kavramı bu kadar sık kullanmak, kavram üzerine sürekli yazılar yazmak doğru değildir. Çünkü bu kavram ne kadar ağızlara düşerse o kadar içi boşalacak ve anlamsızlaşacaktır. Belki de kendini gerçekleştiren kehanete dönüşecektir.

Herhangi bir meslek dalının itibarını yükseltmek, o mesleğe itibar kazandırmak istiyorsanız öncelikle o meslek grubunun gelir düzeyini arttırmalısınız. Devir, ye kürküm ye devridir. İnsan giydiği takım elbisenin kalitesi kadar, bindiği arabanın modeli ve yaşı kadar itibar görüyor. Ne yazık ki bu böyle. Öğrenci karşısında süklüm püklüm duran, kravatı yıllanmış, ayakkabısı eskimiş öğretmenlerden ziyade jilet gibi giyinen öğretmenler daha çok itibar görüyor. Hadi hepsini geçtim, birinin cebinde para varken kendini daha bir güvende hissediyor.



Etiketler: , , , , , , , ,
  1. 1 Baglantiveren(ler)

  2. Şub 11, 2013: 11. Sınıf Dil ve Anlatım Konuları « Edebiyat Konuları, edebiyat ders notları

Yorumunu Ekle